Tsjernobyl, oude stad in de Oekraine 

2008

Voorgoed tot stilstand gekomen op 26 april 1986

Die bewuste vroege zaterdagmorgen in het voorjaar van 1986 leidt een meningsverschil in de nachtploeg verantwoordelijk voor Reactor 4 van de groep kerncentrales van Tsjernobyl tot verkeerde manipulaties bij de lading van de kern, waardoor de reactor oververhit en ontploft. De verantwoordelijke directeur en de technische ploeg (de meesten nog student) worden later voor dit wanbeheer veroordeeld tot gevangenisstraffen. Intussen zijn ze weer vrij. De zone, waarop de radio-actieve stofwolk van de ontploffing en de daaropvolgende brand terechtkwam, zal pas over 24.000 jaar (dus in het jaar 25.986) weer geschikt zijn om permanente bewoning toe te laten.

De gids van het Chornobylinterinform vervolgt: 'Zesendertig uur na de ramp waren bijna tweehonderdduizend mensen geëvacueerd in een cirkel van 50 kilometer rond de opengereten centrale. De meesten kwamen er sindsdien niet meer terug. Met de Noord-Westelijke wind had een radio-actieve wolk intussen over Wit-Rusland en de Baltische Staten Zweden bereikt. Het waren de Zweden, die de wereld alarmeerden. Binnen de Sovjet-Unie had ogenschijnlijk nog niemand iets gemerkt van de hoge concentraties van Cesium-137 neerslag. Van Skandinavië dreef die fatale massa daarop verder Zuidwaarts over Denemarken, Duitsland en Nederland.'

Hier kan ik zelf verdergaan, ik herinner het me nog levendig: Gelukkig voor ons land, was de stofwolk volledig uitgedund precies toen de grens bereikt werd en waren bij ons geen maatregelen nodig, zoals de vernietiging van melk en groenten uit openveld in Nederland. Ik zie het de toenmalige staatssecretaris voor leefmilieu Miet Smet (en even toenmalig ook bijzit van Wilfried Martens) nog altijd op tv beweren. Nu ik dit verhaal schrijf, hoor ik net dat die twee nog getrouwd zijn ook. Of hoe politiek totaal gewetensloos kan maken, niet alleen in de Sovjet-Unie. Maar dat terzijde.



Enkele dagen na de ramp raakt de omvang van de catastrofe ook bekend in de Sovjet-Unie. Dit zijn nog de dagen van het communisme in zijn zuiverste soort en de controle op informatie is totaal, ondanks de machtsovername van Gorbatchev. In Kiev, op 150 kilometer van het kernpark, worden na de één mei-vieringen meer dan een miljoen vrouwen en kinderen geëvacueerd. De ouders van mijn Kievski vriend Alexander waren vier dagen na de ramp nog verplicht geworden aan die optocht in de stad deel te nemen. In Tsjernobyl zelf weet nauwelijks iemand hoe het moet. Bij het blussen en eerste puinruimen waren geen stralingsmeters voorhanden, die de hoge dosissen radio-activiteit konden meten. Alle beschikbare waren afgestemd op lage dosissen en sloegen permanent op maximum. De reactor wordt tenslotte ondergespoten onder tientallen meters beton en zinkt met zijn eerste sarcofaag in de grond.

Tot 2005 was het rampgebied alleen toegankelijk voor reddingswerkers en technici. Sindsdien kunnen onder stricte voorwaarden en begeleiding ook gewone bezoekers door de afgesloten zone toeren.

Hoewel ik me al weken op voorhand aangemeld heb voor het bezoek op zaterdag 16 augustus, blijf ik gans de week ervoor in Kiev twijfelen of ik het wel ga doen. Ik heb op internet alles gelezen, wat ik erover kan vinden. Het lijkt allemaal safe, er zijn normen van straling, die een mens gedurende een bepaalde periode aankan, allerlei voorzorgen te nemen tijdens het bezoek. Op de talenschool zijn de meningen evenzeer erg verdeeld. Mijn vriend Alexander, laatstejaarsstudent geneeskunde, overweegt om mee te komen, in zijn opleiding werd al heel veel aandacht besteed aan de gezondheidsproblemen na de ramp. Dan zegt hij toch af, hij vindt zich 'nog te jong'. Ik vraag maar niet vanaf welke leeftijd het dan geen kwaad meer kan. Uiteindelijk ga ik toch, het standpunt van het Internationaal Atoomagentschap over Tsjernobyl vind ik nog het meest objectieve en betrouwbare met de wetenschap dat 'Nothing is poison, but the dose makes it so'.

We zijn met drie voor het bezoek. Twee jonge Canadezen en ikzelf. Van de paar tientallen mensen, die de site per week bezoeken, is een groot gedeelte Canadees zegt de chauffeur van het busje, maar hij weet ook niet waarom juist.

Tsjernobyl, Чернобыль (Rus.), Chernobyl, Чoрнобиль (Oekr.), Chornobyl

Tsjernobyl is stad en hoofdplaats van een kanton, zo'n 150 kilometer ten Noorden van Kiev op de grens met Wit-Rusland. Het is een oude stad, die vanaf de Middeleeuwen tussen Polen en het Tsarenrijk balanceerde. Begin van de jaren 1900 had het nog een overwegend Joodse bevolking en telde vele synagoges. Het is een vlotte rit ernaartoe over goede wegen in een biljartvlakke streek. We passeren dorpjes en stadjes, waar de nieuwe orthodoxe kerken staan te glimmen naast de monumenten en betonnen slogans uit de tijd van de Sovjet-Unie. Erg warm en overal langs de kleine zij-rivieren van de Dnjepr liggen mensen in de zon. Enkele kilometer voor de afgesloten zone pikken we onze begeleider op, Serguey. Hij draagt een militaire outfit. Tsjernobyl-Chernobyl - controle-post aan de grens van de zone van het eerste niveau van verhoogde veiligheidsmaatregelen Vlak voor de stad Tsjernobyl is de controle-post voor de zone met voorzorgsmaatregelen van het eerste niveau. Hierbinnen noodzaakt het stralingsniveau geen speciale controles bij vertrek. Toch is de stad Tsjernobyl, die in deze zone van eerste niveau ligt ontruimd, op enkele technische gebouwen na en oudere bewoners, die van geen wijken wilden weten. In het 'Chornobylinterinform' centrum krijgen we een uur uitleg over de catastrofe en de stralingsniveau's. Op de kaarten is duidelijk te zien dat Tsjernobyl zelf, zo'n 15 kilometer ten zuiden van het reactorpark tamelijk gespaard bleef van radio-actieve neerslag. De stad Pripyat daarentegen, in 1970 gesticht bij de bouw van de eerste centrale en gelegen op 3 kilometer ten Noorden ervan, kreeg de volle laag. Met 50.000 inwoners was Pripyat in 1986 al stukken groter dan de oude stad Tsjernobyl, die nooit echt recupereerde van de Stalinistische zuiveringen en de Tweede Wereldoorlog.

In het informatie-centrum staat ook nog een meetapparaat voor straling. De begeleider legt de werking uit en we proberen het alvast uit. Schoenen en handen zijn het belangrijkst. Hoe zit het nu met die stralingswaarden? Blootstelling aan 300, sommigen houden het bij 500 Röntgen/uur (of 300 tot 500 miljoen micro-Röntgen) is fataal, maar dergelijke hoge waarden komen op de site niet voor. De hoogste die we zullen meten, terwijl we voorbijrijden aan het 'rode bos', bedraagt 1700 micro-Röntgen. In het informatie-centrum geeft de stralingsmeter van de begeleider intussen tussen de 10 en 15 micro-Röntgen/uur aan.
Gisteren waren 46 fysici op bezoek, vertelt de begeleider, ze ploegden uren door de zone (en niet langs de paadjes, die al duizenden keer schoongemaakt zijn en waar wij ons gaan toe beperken). Slecht twee waren 'contaminated' (?!). Dat blijkt dan te betekenen, drager van stof op schoenen of kleren met te hoge stralingswaarde. Die moeten zich omkleden, schoenen uitdoen en afgeven en in een pakje van het instituut naar huis.

Tsjernobyl heeft dan wel zijn naam aan het kernreactorpark gegeven, officiëel 'Energie-opwekkingsondernemingen, genaamd Vladimir Iljitsj Lenin', eigenlijk had het niet zoveel uitstaans met de kerncentrales. Een overwegend Joodse stad tot de komst van de Nazi's in 1941, was het vooral bedrijvig in de binnenscheepvaart en metaalindustrie. Op de Pripyat-rivier ligt nog een deel van de vloot, die zich binnen de afgesloten zone bevond op het ogenblik van de ramp. De schepen roesten zich weg in het water. In Tsjernobyl is alles bewaard zoals in Sovjettijd, dat is uniek in de Oekraïne. De straatnamen (in het Russisch) gaan allemaal terug naar Sovjet-gebruiken, op zijn sokkel voor het vroegere stadhuis staat een aluminiumen Lenin nog prominent naar Moskou te wijzen. Een klein wagenpark met tanks en voertuigen, die tijdens de reddingswerken gebruikt werden, is aangelegd in de stad. Het grote wagenpark met meer dan 1000 brandweerwagens, vrachtwagens, tanks, helicopters, takelwagens werd intussen ontruimd. Veel van die onaanraakbare tuigen waren door onbekenden ontmanteld. Gans het zootje werd dan maar 'ergens' onder de grond begraven. Alleen een tiental onontmantelbare bleven over.

We maken een stop aan de brandweerkazerne. Tsjernobyl-Chernobyl - monument voor de brandweermannen Aan hen, die de wereld reddenEen monument herinnert aan de brandweerlui, die in de eerste uren van de ramp de brand van de reactor moesten blussen. Allen kwamen daarbij om. De brandweer is nog steeds sterk aanwezig. Een helicopter vliegt twee keer per dag over de volledige zone. Een bosbrand met de rook- en stofwolk, die daarmee gepaard zou gaan, zou de volledige wonde weer openrijten en moet met alle macht vermeden worden. Dichter bij de plaats van het onheil, passeren we langs de plaats waar vroeger Kopatsji (Копачи) lag. Het volledige dorp werd met de grond gelijk gemaakt en begraven. Je kan de plaats nog zien waar de school stond. Het bleef bij die ene poging om op die manier te saneren, want de afbraak veroorzaakte zoveel stof, dat permanent besproeien geen uitkomst bood en er teveel gevaar voor de arbeiders en een nieuwe radio-actieve stofwolk dreigde. Het bordje 'einde Kopedji' staat nog langs de weg.
In de verte blinken de metalen reflectoren van een immense radar uit Sovjet-tijd, onderdeel van een onderscheppingsgordel tegen kapitalistische raketten, ter bescherming van Kiev. In Letland stond er ook zo een, die de Amerikanen in 1998 met de grond gelijk maakten. Deze hier werd na de kernramp opgegeven.

Daarmee bereiken we de tweede controle-post, de cirkel van 5 kilometer rond de groep centrales. De straling bereikt intussen waardes tussen de 50 en 100 micro-Röntgen/uur.
Langs het kanaal met afkoelingswater voor de centrales - volgens de begeleider het meest gecontamineerde water ter wereld, nu volledig afgesloten van andere waterlopen, hebben we een overzicht op het park van de centrales. Recht vóór ons, een grote bouwwerf van wat centrale nummer 5 moest worden, bijna voltooid. Iets naar rechts de bouwsite van haar koeltoren, half afgeraakt. Sinds 26 april 1986 werd de werf niet meer betreden. De 5 bouwkranen staan al 22 jaar te roesten. Iets meer naar links, centrales 1 en 2, uit de jaren '70, lage, uitgestrekte gebouwen, oude Sovjet-technologie, nooit problemen mee gehad. Dan tenslotte links, de fiere, hoge constructies van reactoren 3 en fatale nummer 4, tegen elkaar aangebouwd. Reactor 3 bleef stroom opwekken tot in 2000. We rijden verder tot aan de catastrofe-tweelingscentrales.

Meervallen van meer dan 2 meter in het sterk radio-actief vervuilde koelwaterkanaal van het kernreactorpark.Het busje houdt halt aan het afwateringskanaal er vlak vóór. We stappen uit voor een merkwaardigheidje. In dat 'meest bezoedelde water ter wereld' leven vissen. Meervallen ('catfish' in het Engels). Exemplaren van meer dan twee meter lang trekken zich geen barst aan van hun exclusieve omgeving en vechten om de broden, die de chauffeur in het water gooit.
Terug in de bus rijden we nu tot aan de voet van dé reactor. De begeleider stapt voorop, de stralingsmeter in aanslag. De meter stijgt met sprongen. Voor ons rijst het monster omhoog. Hij ziet er verrassend netjes en onderhouden uit. Een mooi, imposant industriëel gebouw, als ik dat mag zeggen. Het is een nieuwe, witte metalen kubus over de ingekapselde gesmolten kern. Volgend jaar moet een nieuwe laag over de sarcofaag gegoten worden, want er dreigen barsten.

Reactor 4 in zijn sarcofaagmantel.
Tsjernobyl, verongelukte reactor 4 in zijn betonnen sarcofaag naast buitendienstgestelde reactor 3. Monument voor de omgekomen reddingswerkers op de voorgrond.

Ik neem enkele foto's en zie de teller intussen fluks naar de 1,000 micro-Röntgen evolueren. Dit wordt wat te link en ik stap snel terug naar het busje. Ook de Canadezen hebben hun dosis straling gehad. In het gebouwtje vlak naast de reactor zijn nochtans mensen gewoon aan het werk. Van reactor 4 loopt de weg recht naar Pripyat, drie kilometer verder. Ongeveer halfweg is de rug van een spoorwegbrug. Hierop stond een politiemacht de mensen uit Pripyat tegen te houden, die na de ontploffing naar de centrale wilden, omdat ze er mensen kenden of zich van de toestand wilden vergewissen. De politiemensen stonden uren in de windrichting vanuit de centrale. Allen overleden in de eerste weken na de ramp. Daarmee bereiken we Pripyat. Hoewel de reststraling er lager is dan rond de centrale zelf, is er nog een apart checkpoint.

Pripyat werd opgericht in 1970, samen met de eerste kerncentrale 3 kilometer verderop. De elite van de Sovjet-kernfysici kwam er wonen. Het Lenin energie-park moest een van de grootste reactorparken worden van het land en energie leveren van de Oostzee tot de Zwarte Zee. Pripyat is een schoolvoorbeeld van Sovjet-planning. De vertaling in beton van de Sovjetvisie op vooruitgang en evenwichtig leven in een socialistisch bestel.
Tsjernobyl-Chernobyl - stadscentrum van de verlaten stad Pripyat. We toeren een uur in de vroegere stad van 50.000 inwoners en komen er niemand tegen. Centraal aan een halfrond Bernini-plein ligt het potige cultuurpaleis met de toepasselijke naam 'Energetik'. Links van het plein steken twee hoge woonblokken de kop op, het ene trots bekroond met het schild van de Sovjet-Unie, het andere met dat van de Sovjet-republiek Oekraïne. Rechts hotel 'Polissia' (bossenland) naar de bosrijke streek, waarin het energieopwekkingspark zich bevindt.
Heel omzichtig lopen we wat rond in het centrum. We beperken ons tot tegels en asfalt om op te stappen. Gras, mos en stof zijn uit den boze. Vanop het dakterras van hotel Polissia kijken we recht op reactor 4 uit, het monster ligt vlak vóór ons. Hotel Polissia is sinds zijn ontruiming 22 jaar geleden grondig leeggeroofd. En dat zullen de laatste gasten wel niet geweest zijn. Eigenlijk is het weer een soort ruwbouw geworden. Dat zal ook wel zo zijn met de andere gebouwen in deze verlaten stad, maar met ons drieën hebben we niet veel zin meer om nog door verlaten constructies te lopen. Het beklemmende gevoel, dat we misschien wel wat zochten bij dit bezoek, heeft ons helemaal in de greep.

Serguey en de chauffeur toeren ons nog wat rond in Pripyat. Het zijn intussen gekende zichten. Het reuzenrad, dat rondjes had moeten beginnen draaien op 1 mei, de week na het ongeval. De scholen met ondergegroeide speelplaatsen, de grote kruispunten zonder verkeer. Pripyat zal blijven getuigen van de onvolmaaktheid van menselijke constructies. Afbreken is niet mogelijk omwille van het stof dat zoiets veroorzaakt. Beton houdt het honderden jaren uit, dus vanzelf gaan die blokken ook niet verdwijnen. Ik denk dat er in de komende decennia misschien wel een oplossing bedacht wordt voor dit probleem, wie weet. Een Nobelprijs zal er wel aan vasthangen aan wie de mensheid van dit probleem verlost.

Het reisgezelschap is inmiddels een beetje onwillig geworden om nog veel meer te bezoeken. Ik hoorde van een collega, dat hij hier een paar maand geleden een zwembad bezocht, een school, nog wat andere gebouwen. Voor ons hoeft het niet. Het busje brengt ons nog - zonder halte natuurlijk - langs het 'Rode Bos', een groene zone, die zwaar rood inkleurt op de kaart van de radio-actieve neerslag van 1986. Tsjernobyl-Chernobyl - drie zwemmers begeven zich vanop de 'cleane' rechteroever te water in de Pripyat.Vandaar nog naar de expresswegbrug over de rivier Pripyat. Een zes vakken brede weg, helemaal verlaten, recht naar de gesloten grens met Wit-Rusland zo'n zeven kilometer verder. Het is verbazend dat van ieder stukje grond precies geweten is hoe besmet het is. De rechteroever van de Pripyat is 'clean', zegt Serguey, maar de linkeroever is zwaar vervuild. En inderdaad, drie kerels stappen het water in vanop de rechterberm en gaan laconiek een rondje zwemmen. In zwembroek, op blote voeten in de zone van voorzorgsmaatregelen van tweede niveau! Ik durf niet eens de reling van de brug aanraken, ondanks de ongemakkelijke snoeiwerkhandschoentjes, die ik gisteren nog gekocht heb.

Terug in het informatie-centrum is het tijd voor de lunch. Toch ergens opgelucht, als we op de 'stralingsweegschaal' gaan staan. We doen er nog een schepje bovenop en checken mekaar met een handmeter op een manier, die we afgekeken hebben bij veiligheidscontroles op luchthavens. Twintig tafeltjes voor ons in een lege bedrijfskantine-achtige stolovaja. We krijgen er een driegangenmenu opgediend 'alles aangebracht van buiten de zone'. Tsjernobyl-Chernobyl - in het exitpaviljoen van de beveiligde zone - laatste stralingscontrole. Op verhandelen van groenten en gewassen uit de 'zone' staat trouwens 4 jaar gevangenis. Serguey laat ons nog wat foto's zien van de dagen en weken na het ongeval. Een foto, die veel indruk maakt is er een gemaakt in een legerhelicopter boven de reactor, van waaruit een orthodoxe priester, met gebrodeerde kazuifel om en mijter op met een kruis in de hand de ontplofte reactor op de grond bezweert. God ingeroepen omdat de mens het niet meer ziet zitten. In een land van athëistisch communisme.

's Avonds in Kiev zegt Marie-Laurence, de Canadeze mede-reiziger, bij het afscheid: 'I'm even more impressed than I was in Auschwitz'.

Nog wat beeldjes uit de zone van verhoogde beveiliging zijn hier opgeslagen



Tsjernobyl wordt toeristische trekpleister - AFP, 10 oktober 2010

Bijna 25 jaar na de nucleaire ramp in Tsjernobyl is de troosteloze site een aantrekkingspool voor toeristen geworden. Het magazine Forbes heeft Tsjernobyl uitgeroepen tot één van de meest unieke plaatsen om te bezoeken en meer en meer reizigers vinden dan ook hun weg naar de in allerijl achtergelaten huizen en verweerde flatgebouwen, de talrijke lege magazijnen en de chaotisch begroeide velden zonder vee of machines.
Als toerist bezoek je een site waar nota bene de stralingsgraad nog steeds 35 maal hoger is dan normaal. Bezoekers worden met bussen naar de 'verboden zone' gebracht waar enkel mensen met een speciale toelating mogen komen. De tour start aan de beruchte reactor waar de nucleaire ramp op 26 april 1986 begon. Vandaar gaat het verder naar de verlaten stad Pripjat waar 50.000 mensen werden geëvacueerd na de catastrofe. Boeken, speelgoedpoppen en gasmaskers liggen her en der verspreid als stille getuigen van een overhaast vertrek.
Een van de bezoekers, de Zweed Carl Backman wou deze site heel graag eens zien omdat het een belangrijke plaats inneemt in onze geschiedenis. "Ik vind het helemaal niet bizar dat je zulke plaatsen bezoekt, wat is immers het verschil met Auschwitz of het colosseum waar ook vele mensen gestorven zijn", vraagt hij zich af.



Dagtrip met geigerteller - De Morgen, 26 maart 2011

Wie aan dark tourism wil doen, moet zijn geschiedenisboekje kennen, vindt professor Lennon van het Moffat Centre in Glasgow. Het gaat over gemengde gevoelens, tussen tragedie en commercie, die, als het even kan, op de eerste plaats moeten sensibiliseren. Tsjernobyl bezoeken vindt hij aanvaardbaar, omdat er sinds de ramp in 1986 genoeg tijd verstreken is en de organisatie in handen is van de overheidsbeheerders van het rampgebied, het staatsbedrijf Chernobylinterinform. Daarnaast is de dosis straling, die je oploopt tijdens een daguitstap kleiner dan die van een röntgenonderzoek. Professor Lennon wordt gesteund in zijn visie door het hoofd van het United Nations Development Program, directrice Helen Clark. Zij vindt het goed dat deze bezoeken de financiële hulp en bewustmaking opleveren.



Bouw van koepel over Tsjernobyl begonnen - De Stentor, 3 maart 2012

KIEV - Bijna 26 jaar na de verwoestende kernramp in Tsjernobyl zijn bouwvakkers begonnen met de bouw van een betonnen koepel over de reactor van de kerncentrale. Volgende maand moeten de eerste betonnen bogen van de constructie overeind staan. Dat meldde Viktor Janoekovitsj, de president van Oekraïne, zaterdag.
De koepel wordt over de huidige betonkoepel geplaatst, die scheuren vertoont. Het werk aan de immense nieuwe sarcofaag moet in 2015 zijn afgerond. De kosten van het project bedragen circa 1 miljard euro.
Een heel instructief filmpje over de constructie van de betonnen loods, die over de huidige sarcofaag zal gerold worden, vind je hier.